Bẫy và thoát: 3 cái bẫy khiến bạn mãi nghèo

Có làm chủ thì phải có làm công. Người giàu sẽ không giàu nếu không có người nghèo. Vậy làm sao để giữ người nghèo mãi nghèo mà họ không nổi loạn?

Câu trả lời nằm ở 3 chiếc bẫy. Bài này hơi dài, các cậu cứ đọc chậm: nửa đầu là 3 cái bẫy, nửa sau là cách Túc chọn để thoát ra.

Bẫy 1: "Núm vú giả" (Tittytainment) — bị ru ngủ bằng giải trí

Tittytainment được ghép từ titty (bầu vú) và entertainment (giải trí), còn gọi là "chủ nghĩa vú em" hay "thuyết ru ngủ bằng núm vú giả". Nghe tới núm vú giả, bạn nghĩ tới điều gì? Cảm giác như đang được vỗ về, nhưng chẳng có tí dinh dưỡng nào vào người cả.

Nguồn gốc thuật ngữ và xã hội "20:80"

Tương truyền, thuật ngữ này xuất hiện tại một hội nghị ở khách sạn Fairmont, San Francisco năm 1995 — nơi quy tụ nhiều chính khách và tỷ phú bàn về toàn cầu hóa. Ý tưởng cốt lõi: trong tương lai, chỉ cần khoảng 20% dân số thế giới là đủ để vận hành nền kinh tế toàn cầu (xã hội "20:80").

Với 80% còn lại — những người "dư thừa" — giới tinh hoa cần giữ họ đủ no và đủ giải trí: thức ăn tối thiểu cộng với truyền hình thực tế, thể thao, phim ảnh giật gân… Giống như cho trẻ con ngậm núm vú giả để khỏi quấy khóc. Mục đích là giữ họ thụ động, không nổi loạn — dù họ không thực sự thoát nghèo và không có cơ hội vươn lên.

Lưu ý: đây không phải là một thuyết kinh tế học chính thống — Túc để thêm thông tin dưới phần bình luận của bài gốc trên Facebook để bạn tìm hiểu thêm. Nhưng rõ ràng, nó đang hiện diện trong cuộc sống của chúng ta.

"Núm vú giả" thời nay trông như thế nào?

Đó chính là game, các chương trình giải trí, livestream, video ngắn vô bổ, sách nói hời hợt… Sau một ngày cống hiến cho tư bản, ngoài ăn uống và vệ sinh — những việc không thể cắt giảm — người nghèo sẽ cắm mắt vào điện thoại để cười, khóc, chửi bới xả bực với mấy cái clip ngắn tủn.

Dopamine tăng cao nhưng chỉ tạm thời, cộng thêm thiếu ngủ — ngày mai họ lại tiếp tục bán sức lao động, bán trí tuệ đang có với giá hời, cho đến khi không theo kịp nữa thì bị đá đi. Lấy "cơm áo gạo tiền", lấy "không có thời gian" làm lý do để không học, không tập thể thao, không đọc sách, không học thêm lên — thì tất nhiên rồi: mãi mãi nghèo, nghèo truyền đời.

Kinh dị hơn, cha mẹ ông bà đều không đọc sách thì đố con cháu đọc sách. Và thế là xuất hiện cả một thế hệ được dạy từ nhỏ — qua tấm gương gia đình, qua các clip trên mạng xã hội — rằng phải cố gắng để trở thành người làm công lâu bị thay thế nhất.

Mọi điều tốt đẹp đều khó, và cần thời gian.

Bẫy 2: Vòng quay chuột (Rat Race) — kiếm nhiều, tiêu nhiều, vẫn không dư

"Rat Race" bắt nguồn từ hình ảnh những con chuột thí nghiệm chạy trong bánh xe hoặc trong mê cung để tìm phô mai: chạy mãi, tốn sức mãi nhưng không thực sự tiến về đâu. Trong tài chính cá nhân, thuật ngữ này được phổ biến nhất qua cuốn sách Rich Dad Poor Dad của Robert Kiyosaki, mô tả một vòng lặp:

1. Đi làm để kiếm lương.
2. Lương tăng lên → chi tiêu cũng tăng theo (nhà to hơn, xe đẹp hơn, mức sống cao hơn).
3. Vì chi tiêu tăng, lại cần thu nhập cao hơn → phải làm việc nhiều hơn hoặc tìm việc lương cao hơn.
4. Nhưng thu nhập cao hơn lại kéo theo chi tiêu cao hơn nữa — hiệu ứng lifestyle inflation ("leo thang mức sống") → vòng lặp cứ thế lặp lại, không bao giờ dư ra để tích lũy tài sản thật sự.

Những "cuộc sống bình thường" rất phi lý

Không phải người ta chưa từng cố gắng. Có chứ, ai cũng từng có thời nhiệt huyết. Nhưng bằng những cách vô cùng tinh vi, giới tinh hoa giữ đại đa số người ở mức đủ sống, không ngóc đầu lên được. Bằng cách nào? Bằng cách tạo ra những "cuộc sống bình thường" rất phi lý: mới ra trường lương 10 triệu trở lên, mua nhà ở tuổi 2x, du lịch thế giới ở tuổi 3x, được người yêu cưng chiều hết mực, da đẹp dáng xinh…

Ai trên mạng cũng vậy, mình thế này là "bất bình thường" — nên cũng phải gồng mình đu theo rất nhiều thứ không phù hợp với hiện tại. Lối sống cao thì phải nỗ lực kiếm thêm. Cứ thấy mình đang bận rộn, lương cũng cao dần, nhưng chẳng dư được đồng nào để dành. Đến khi gia đình hay bản thân gặp sự cố, ngoài nước mắt ra chẳng thể làm được gì.

Dùng tiền để chứng tỏ mình giàu là cách nhanh nhất để nghèo.

Bẫy 3: Shawshank — ngục tù tư duy và ảo tưởng "công việc ổn định"

The Shawshank Redemption là một bộ phim cực kỳ đáng xem — Túc đã review bộ phim này vài năm trước, và lần nào xem cũng nổi da gà, không chỉ lần đầu. Nhân vật chính là Andy, nhưng người Túc muốn nhắc tới là cụ Brooks — người tù già đáng mến ở Shawshank.

Ông ở đó lâu đến mức khi được trả tự do, ông không thể thích nghi với thế giới bên ngoài và đã chọn ra đi. Không chỉ riêng ông — nhiều người trước đó cũng như thế. Trong nhà tù, ông là người giữ thư viện: tạm gọi là có "chức tước", lại giữ một nơi tượng trưng cho trí tuệ, cho ánh sáng giữa chốn ngục tù. Nhưng ra ngoài, ông chỉ là một người tù già. Ông đã ở quá lâu trong bóng tối, đến mức ánh sáng lại trở thành thứ đánh gục ông.

Cũng có câu chuyện về một chị làm nhân viên thu phí suốt 30 năm. Ngày nhận tin sa thải, đối diện ống kính, chị khóc rất thảm thiết: ngoài thu phí ra thì chị không biết làm gì khác, không biết sau này sống thế nào, lo cho con ra sao.

Không có công việc ổn định, chỉ có năng lực tạo ra sự ổn định

Tự do không nằm ở hoàn cảnh hiện tại, nó nằm trong trái tim mỗi người. Rất nhiều người tin vào hai chữ "công việc ổn định" — nhưng không, chỉ có năng lực mới tạo ra sự ổn định. AI đang thay thế con người rất nhiều. Và nói thẳng: đi làm công thì luôn có người thay thế được bạn.

Hãy hình dung một chú voi bị xích từ khi còn nhỏ. Nó từng cố giật đứt sợi xích, nhưng đổi lại chỉ là đau đớn và thất bại. Dần dần nó không phản kháng nữa. Kể cả khi đã thành voi trưởng thành, sợi xích ấy vẫn ngăn cách nó với niềm tin vào chính mình, với bầu trời tự do — cho đến ngày nó chết đi.

Không có công việc ổn định, chỉ có năng lực mang lại cuộc sống ổn định.

Cách thoát bẫy nghèo: tài chính cá nhân và nâng cấp bản thân

Hãy làm "kẻ nghịch thiên". Phận là lời biện minh của kẻ thất bại, vận là lời khiêm tốn của người thành công. Muốn thoát khỏi 3 cái bẫy trên, hãy chú ý những điểm sau.

1. Tiết kiệm đúng cách: 1 đồng tiết kiệm là 1 đồng có được

Mua sắm và giải trí không hề sai. Chỉ là ở giai đoạn 18–25 tuổi, nếu bạn biết kiềm chế sự thỏa mãn nhất thời, nó sẽ đổi cho bạn một vị thế rất vững chắc và thoải mái về sau. Nhưng 18–25 cũng là giai đoạn rực rỡ nhất, khỏe mạnh nhất, tâm hồn chưa bị cuộc đời bào mòn — chẳng lẽ lại sống quá tiết kiệm, khổ sở? Không ạ. Chỉ cần mua có chọn lọc:

• Đắt cũng được, nhưng nên là đồ basic, dùng lâu và đa năng. Tuyệt đối không mua chỉ vì "thích".
• Điện thoại, laptop (thiết bị công nghệ nói chung): nếu không phục vụ thêm việc kiếm ra tiền hay sức khỏe, chỉ để học thôi thì không nhất thiết phải đổi.
• Đi chơi, đi ăn: mỗi tháng thưởng cho mình một chuyến 1–2 triệu là hợp lý lắm.

Tiết kiệm được một khoản kha khá thì các bạn đi sắm vàng. Mỗi tháng tiết kiệm 1 triệu, một năm được khoảng 1 chỉ — từ 18 đến 27 tuổi là có 9 chỉ đến 1 cây vàng. Nhưng nếu suốt 9 năm số tiền để dành không tăng lên được, lương không tăng, thì bạn cần trích một ít sang thứ khác: sách và các khóa học, văn bằng nâng cao năng lực.

Một người làm 10, tiêu 5, đầu tư 3 và để dành 2 sẽ tự do và giàu hơn người làm 100 mà tiêu 105. Chắc chắn. Lương 10 triệu đủ sống, 20 triệu cũng đủ sống, mà 200 triệu cũng đủ sống nốt — vì làm ra càng nhiều tiền thì nhu cầu càng nhiều. Mạng xã hội và cả xã hội sẽ thúc đẩy bạn tiêu tiền để chứng tỏ mình giỏi kiếm tiền. Mà tiền bạn tiêu không tự dưng bốc hơi đâu, nó chảy sang túi người khác, nhất là ở giai đoạn tiền rẻ, vay dễ. Túc kể kỹ trong bài Tư duy làm giàu: 4 điều Túc học được, bắt đầu từ chu kỳ kinh tế.

Bên cạnh Túc có rất nhiều tấm gương để soi chiếu, thúc đẩy bản thân phải tích sản. Bởi con người không thể làm ra tiền cả đời, nhưng cả đời cho đến khi xuống mồ đều phải dùng tiền. Đừng nghĩ đang kiếm được thì sẽ mãi kiếm được; đừng nghĩ tất cả là do mình giỏi — mà còn là "thời". Đừng để qua thời là qua đời.

2. Đầu tư vào bản thân — tài sản lớn nhất của bạn

Không dồn mình vào đường khó, nhưng cũng không để mình thoải mái quá nhiều.

"Đầu tư càng nhiều vào bản thân mình càng tốt, bạn là tài sản lớn nhất của mình." — Warren Buffett

Có 5 thứ Túc muốn gợi ý cho bạn:

• Học: Túc dành đến 45% thu nhập mỗi tháng cho việc học: tiếng Anh, võ, đầu tư chứng khoán, mát-xa (cái này mới, để dành làm vui lòng người đàn ông của mình hehe). Tiền tài danh vọng có thể mất, miếng ăn đến miệng còn có khi phải nhả ra, nhưng kiến thức trong đầu mãi mãi là của mình. Giờ cái gì cũng có thể học miễn phí trên mạng — chỉ có bản thân mình không muốn học thôi.
• Sách: người bạn tốt đơn giản nhất mà một người có thể có. Khi gặp ai đó, Túc hay hỏi về cuốn sách đã thay đổi cuộc đời họ, và bạn bè cũng hay tặng sách cho Túc. Bạn không thể gặp những người nổi tiếng, tài giỏi để lĩnh hội kiến thức, nhưng qua sách thì hoàn toàn có thể — đọc đi đọc lại hàng trăm lần, mỗi lần là một tầng vỡ òa khác nhau.
• Các mối quan hệ tích cực: có những cuộc gặp gỡ thay đổi cả vận mệnh một người. Bạn thế nào sẽ thu hút những người như vậy — đời này không có chuyện ngu ngốc mà hưởng thái bình, cũng không có chuyện ma lanh mà gặp chân thành mãi mãi. Hãy tôn trọng, lắng nghe, chân thành với người trải đời hơn, giỏi hơn mình, đừng gồng lên lấy lòng vì họ sẽ nhận ra ngay. Ví dụ người lớn hơn, kinh tế tốt hơn trả 3 buổi hẹn thì bạn phải trả được 1. Một bữa ăn chẳng đáng là gì so với những gì tiền bối truyền dạy — thứ họ phải đánh đổi bằng rất nhiều năm, rất nhiều thất bại và nỗi đau.
• Trải nghiệm bản thân: nhiều thứ bên ngoài có thể mất đi, chỉ những thứ bên trong như tri thức, cảm xúc mới mãi mãi ở bên bạn. Nên khi còn trẻ, hãy bôn ba, liều lĩnh, nhiệt huyết. 11 tháng làm việc bạt mạng thì cũng nên có 1 tháng rong ruổi hưởng thụ — chẳng ai biết chắc ngày mai mình vẫn còn sống, đúng không?
• Hình ảnh bản thân: xinh đẹp, tinh tế, sexy… kiểu gì cũng được, nhưng hãy chọn cho mình một tone riêng để khi nhắc đến, người khác sẽ nghĩ ngay tới bạn. Các nhãn hàng sẽ tìm đến và sẵn sàng chi tiền cho bạn.

3. Chăm sóc sức khỏe và vóc dáng là ưu tiên hàng đầu

"Thân mình lo chưa xong, bày đặt." Ừ, vậy đó. Tự ái thì tự chịu.

Muốn tập trung thì thân phải khỏe, não phải tinh. Đã bao giờ bạn ốm dặt ốm dẹo hay bực bội mà não vẫn hoạt động minh mẫn chưa? Chưa giàu thì cần sức khỏe để vượt khó, giàu rồi thì cần khỏe để hưởng. Tóm lại, không có sức khỏe là không có gì hết — bạn không phải Stephen Hawking.

Ngoại hình cũng rất, rất quan trọng. Ngũ quan không sửa đổi được thì phải ra tay động chân với vóc dáng. Thon gọn thật sự vừa mắt hơn béo hay gầy quắt queo. Vừa mắt là vì người ta biết bạn có nỗ lực, có sự tự chủ và biết tự tôn trọng bản thân — và tự khắc họ sẽ tôn trọng bạn. Nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, đọc thêm Con gái mới tập gym: bắt đầu từ đâu?

4. Loại bỏ độ trễ thực thi

Cùng một việc, có thể làm xong trong 30 phút — cũng có thể cả ngày chưa xong.

Những ngày có ca dạy lúc 5 giờ sáng, Túc thức dậy từ 4 giờ để sửa soạn, làm luôn bữa trưa (đơn giản thôi) và rời nhà lúc 4 giờ 45 để đến home Gym. Nhưng những ngày không có ca sớm, Túc vẫn thức lúc 4 giờ để sửa soạn — vậy mà tận 5 giờ đến 5 giờ 30 mới rời nhà đi chạy. Vẫn đồ tập ấy, vẫn nhiêu đó bước chuẩn bị, thậm chí còn không phải làm đồ ăn trưa.

Túc nhận ra một nguyên lý: càng rảnh, càng chậm. Khi thong thả, mình sẽ thoải mái; thoải mái thì dễ trì hoãn. Không deadline, không ai quan sát, tự dưng mình cho phép bản thân ngả ngớn, chậm chạp. Túc tự nhìn lại: một bài post mới tinh tươm đi qua các bước lên kịch bản → quay → edit → up.

• Nếu có deadline không thể dời, hoãn hay bỏ qua: xong trong 1 buổi tập trung.
• Còn bình thường: 2–3 ngày, thậm chí 1 tuần.

Khoảng chênh đó gọi là độ trễ. Nguy hiểm của độ trễ là bao lâu cũng không đủ, vì thật ra mình không muốn làm. Đó là lý do có người muốn đi tập Gym mà đến nay đã 3 năm trôi qua vẫn chưa đặt chân đến phòng tập. Đó là lý do một cái clip cả tháng rồi vẫn chưa hoàn thành.

Túc không "đua" với thế giới, nhưng Túc đặt giới hạn cho mình — để không ù lì, nhất là khi mình không có sếp, không ai thúc ép, cũng không nợ nần. Làm để thấy mình phát triển, để cống hiến, đáp đền một phần những gì mình đã nhận được.

Còn vì sao mình biết điều gì tốt mà vẫn chần chừ, và 4 cách Túc dùng để chặn trì hoãn ngay từ đầu, Túc viết riêng trong bài Vì sao mình hay trì hoãn? 4 cách quản lý bản thân Túc tự rút ra.

Nếu bạn cũng đang là người "muốn đi tập" mà mãi chưa bắt đầu, hãy áp dụng đúng công thức trên: đặt deadline cho buổi tập đầu tiên, rồi làm luôn. Xem các gói tập cùng Túc ở bảng giá, hoặc đọc thêm Điều leo núi dạy Như về kỷ luật.

Lời kết: thoát bẫy bắt đầu từ chính bạn

Núm vú giả ru ngủ bạn bằng giải trí. Vòng quay chuột giữ bạn chạy mãi mà không dư. Ngục tù Shawshank khiến bạn tin "công việc ổn định" là chỗ dựa, trong khi đó chính là sợi xích ngăn bạn với bầu trời tự do. Muốn thoát, không cần phép màu: tiết kiệm có kỷ luật, đầu tư vào chính mình, giữ sức khỏe và vóc dáng, và làm ngay thay vì để mai. Mọi điều tốt đẹp đều khó, và cần thời gian — nên bắt đầu càng sớm càng tốt.

Ghi chú: Bài viết là góc nhìn và trải nghiệm cá nhân của Túc, không phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính.